Boekrecensie

Een biografie van kanker

15 november 2026 · door J.A. Stoop

In 2011 is de 1e druk verschenen van het boek: De Keizer aller Ziektes verschenen. Kort geleden is d e 10e geheel herziene druk van dit boek verschenen. Een indrukwekkend boek dat al bij de 1e druk de Pulitzerprijs won voor algemene non-fictie.
De auteur, Siddhartha Mukherjee (geboren 21 juli 1970), is een Indiase arts, hematoloog, oncoloog en bioloog. Hij woont in New York.
De recent uitgekomen 10e druk van: De Keizer aller Ziektes, bevat de nieuwste informatie over kanker. Besproken wordt screening, behandeling en preventie, maar ook een andere kijk op de invloed van micro – en macro omgeving bij het ontstaan van kanker en wat heeft dit te maken met echte preventie.

De manier van schrijven, de manier waarop de auteur met over deze lange zoektocht naar de overwinning van kanker verteld maakt dat je het boek leest als een roman waarin de feiten perfect zijn verweven en niet saai achter elkaar zijn opgesomd.
U hoeft niet geboeid of geïnteresseerd te zijn in de geschiedenis van de reguliere (conventionele) aanpak van kanker, maar het is zeker de moeite waard en erg interessant om er op deze manier kennis van te nemen. Een kijkje nemen in de keuken van wat geleid heeft tot de hedendaagse kankergeneeskunde en dit bezoek is zeker niet fraaier gemaakt dan het in werkelijkheid was of is.
“De keizer aller ziektes, een biografie van kanker”, is naar mijn mening een prima gekozen titel. Een “keizer” waarvan niet gewonnen kan worden, een “keizer” die niet van zijn voetstuk gestoten zal kunnen worden op de manier die de reguliere geneeskunde nastreeft.

De schrijver draagt dit boek op aan zijn eigen leukemiepatiënt Carla. Tijdens zijn opleiding tot oncoloog ontmoette hij haar en dacht na over de eerste keer dat men met deze vorm van leukemie te maken had en hoe de behandeling toen gebeurde. Op deze manier brengt de schrijver de gehele geschiedenis van de kankergeneeskunde onder uw aandacht.
De auteur vertelt u op een boeiende wijze hoe ideeën (soms spontaan) geboren zijn en wat de gevolgen hiervan waren. Een geschiedenis van ontdekkingen, tegenslagen en overwinningen tot en met de razendsnelle hoopvolle ontwikkelingen van de laatste tien jaar in de behandeling en bestrijding van kanker.
Het is een geschiedenis die bol staat van de experimenten óp patiënten (dus niet evidenced based). Maar nog steeds geldt dat er weinig is veranderd in de overleving van kanker, sterker nog ondanks alle behandelingen, experimenten en miljoenen aan geld is kanker alleen maar toegenomen. En ondanks alle nieuwe behandelmethodes zien we dat kanker resistent blijft tegen elke therapie en de kosten schieten omhoog. Kanker uitroeien door preventie is daarom nog steeds een droom.
Voor een aantal kankerspecialisten is wel duidelijk dat de enige interventie die tot nu toe geleid had tot een vermindering van de totale sterfte van een ziekte, is preventie. Kijk maar naar het verleden, de invoering van betere riolering, hygiëne, huisvestiging enz. Er moet dus een verschuiving komen van therapeutisch onderzoek naar preventief onderzoek. Elimineer de kankerverwekkende stoffen! En hierover is in de 10e druk een uitgebreid hoofdstuk aan gewijd. De schrijver gebruikt hiervoor de overgang vanaf het jaar 1775 toen scrotumkanker werd vastgesteld, als een beroepsziekte bij schoorsteenvegers.
Nu worden de screenings naar baarmoederhalskanker, prostaatkanker gezien als preventie, maar dit zijn maatregelen die allen leiden tot een vroege opsporing van een aanwezige aandoening die vervolgens een behandeling mogelijk maakt. Dit leidt echter niet tot het voorkómen dat een normale lichaamscel een kankercel wordt.
Mukherjee gaat hier in de 10e druk dieper op in en geeft de risico’s aan van vroegdiagnostiek en bevolkingsonderzoeken. Hij geeft hierbij aandacht aan de risico’s bij het op grote schaal screenen naar de aanwezigheid van kanker. Wanneer we b.v. tienduizend asymptomatische vrouwen onderzoeken, hebben we geen idee hoeveel kwaadaardige tumoren we aan zullen treffen en ook niet hoeveel vals positieve - en vals negatieve uitkomsten. En we weten ook niet hoe die tumoren zich zullen gedragen. Blijft een deel inactief, dus zonder ooit een ziekte te veroorzaken, of loopt het uiteindelijk in alle gevallen op kanker uit? Ontstaan er uitzaaiingen, of zou door de contacten met weefsel- en immuuncellen de groei van de tumor juist worden geremd?
En wanneer we al heel vroeg gaan detecteren, zo vroeg mogelijke, en ook al gaan behandelen voordat het lichaam zelf, ons immuunsysteem, kan ingrijpen? Is er dan misschien hier sprake van overbehandeling?

In een van de laatste hoofdstukken lezen we dat de gedachten om kanker te overwinnen twee sporen moet volgen. Welke genetische veranderingen liggen ten grondslag aan de vormen van kanker die ons teisteren? En het 2e spoor dat er gevolgd dient te worden is dat van preventie, het ontdekken van kankerverwekkende stoffen. Maar dat dit wetenschappelijk niet zo eenvoudig maakt de auteur ons duidelijk met een legio aan voorbeelden. Er wordt gesproken over een zg “black box” wat gebeurt er tussen de blootstelling aan kankerverwekkende stoffen en het ontstaan van de aandoening kanker? Zolang we dat nog niet weten is misschien het vermijden van zoveel mogelijk carcinogene stoffen en het lichaam in een optimale conditie houden, wel het beste wat we kunnen doen. En later zullen we vast begrijpen waarom. Net als dat we later zullen begrijpen dat de strijd tegen kanker op de huidige conventionele manier gestreden, niet zal leiden tot een overwinning.

In de 15 jaar na het verschijnen van de eerste druk is de manier hoe we naar kanker kijken volledig veranderd. Asbest is verboden, roken wordt zoveel mogelijk ontmoedigd en bevolkingsonderzoeken moeten uitgevoerd worden om het vroegtijdig ontstaan van kanker op te sporen. Maar waar blijft de promotie van de échte preventie? Preventie die ervoor zorgt dat schadelijke invloeden weinig tot geen kans krijgen om echte schade te berokkenen. Virchow zei al dat de fysiologische omstandigheden van grote invloed zijn op het ontstaan van kanker. Hij bedoelde hier het micromilieu van de cel. Daarom moeten we het ruimer, breder bekijken. De omgeving van de mens, onze voeding, ons milieu. Mogelijk ligt juist hier de kracht van preventie! Mukherjee gaat niet voor niets in een apart hoofdstuk in op het milieu waarin PFAS overal in voorkomt. Sterke aanwijzingen zijn er n.l. voor o.a. de verbanden tussen PFAS en immunologische ziekten, verschillende vormen van kanker en geboorte afwijkingen.

Steeds meer aandacht is er op dit moment voor het inwendige milieu, het micromilieu, de lichaamscellen en hun directe omgeving. Dit roept veel vragen op zoals: waarom wordt de ene persoon wel ziek in een omgeving waar een andere persoon niet ziek wordt? En waarom krijgt de ene persoon wel kanker en de andere niet?

In het laatste geval is de gedachte van Cornelis Moerman van 100 jaar geleden een juiste gedachte. In een gezond lichaam komt geen kanker voor.